10 mythes rond seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport ontkracht

Bam. Sportvrouwen boven in de media vorige maand. Nafi Thiam behaalde zilver in de zevenkamp op het WK Atletiek, Nina Derwael kroonde zich opnieuw tot koningin van de brug met ongelijke leggers op het WK turnen, en Emma Meesseman en Kim Mestdagh schreven geschiedenis door met hun club de Washington Mystics voor het eerst de WNBA-titel te winnen.  

Bam. Opnieuw met onze voeten op de grond. Diezelfde week haalde het rapport van het Centrum Ethiek in de Sport (ICES) -dat eerder al binnen de sector was verspreid- de weekendkranten, en bleek er nog heel wat werk aan de winkel op vlak van gendergelijkheid in de sportwereld. Meer nog, datzelfde weekend getuigden zeven Vlaamse sportjournalistes op de populaire radiozender Studio Brussel over seksisme en grensoverschrijdend gedrag in de sportwereld en de sportjournalistiek.

Je zou denken dat praten over seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport in tijden van #metoo geen taboe meer zou zijn. De bewogen reacties op sociale media bewezen echter het tegendeel. 

1 op 7 ervaarde ooit seksueel grensoverschrijdend gedrag in de sport

Uit onderzoek uit 2014 bij 4043 Vlamingen en Nederlanders bleek dat één op de zeven volwassenen die in de kindertijd sportte, minstens één keer seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft ervaren (details vind je in de tabel hieronder). Angst, schuldgevoel of schaamte zorgen er bovendien voor dat 90% van de slachtoffers dit niet of pas vele jaren later meldt. Bang om niet geloofd te worden, maar ook voor de gevolgen van een getuigenis voor de dader en zijn gezin.

Bron: Vertommen, T. (2016). Interpersonal violence against children in sport in the Netherlands and Belgium

10 mythes rond seksueel grensoverschrijdend gedrag

Tine Vertommen verdiept zich al jaren in het onderwerp. In mei van dit jaar publiceerde de bevlogen onderzoekster het boek Ongelijk spel, seksueel geweld in de kinder- en jeugdsport(VUB Press). Het boek is opgebouwd rond tien mythes rond seksueel grensoverschrijdend gedrag die sporters, begeleiders of hun omgeving gecreëerd hebben of in stand helpen houden. Tijd om deze te ontkrachten.

Mythe 1: In mijn sport gebeurt dat niet

Fout! Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt in alle sporten voor, van atletiek tot zweegvliegen. Er blijken geen takken van sport te zijn waar het vaker (of niet) voorkomt. Wel zijn er een aantal condities waarbij het risico op seksueel grensoverschrijdend gedrag groter is, bijvoorbeeld bij sporten met veel contact, of sporten waarbij je schaars gekleed bent of waar er een hogere tolerantie voor fysiek geweld is.

Mythe 2: Het gebeurt alleen in de topsport

Fout! Seksueel grensoverschrijdend gedrag komt op alle niveaus voor, van recreatiesport tot competitiesport tot (internationale) topsport. Het heeft dus niet zoveel te maken met niveau, maar vooral met leeftijd. In de puberteit ben je immers veel kwetsbaarder dan op latere leeftijd. Toch is er een oververtegenwoordiging van incidenten op topsportniveau, door het hogere aantal uren dat sporters in een sportcontext doorbrengen. Ook de ambitie van sporters (en hun omgeving) maakt hen soms blind voor ongezonde relaties met begeleiders of andere sporters.

Mythe 3: Het overkomt alleen meisjes en vrouwen

Fout! Ironisch genoeg blijkt seksueel grensoverschrijdend gedrag amper te discrimineren. Meisjes ervaren meer milde en matige seksuele grensoverschrijdingen, maar bij ernstig seksueel grensoverschrijdend gedrag zijn er geen verschillen. Bijzonder kwetsbare groepen zijn jonge sporters, ambitieuze en talentvolle sporters, LHBTI-sporters, sporters met een verstandelijke of fysieke beperking en mensen met migratieachtergrond.

Mythe 4: Het is altijd de coach

Fout! Verhalen waar een coach bij betrokken is halen vaker de krantenkoppen, maar de dader blijkt veel vaker een medesporter of andere bekende of onbekende in de sport (bv. medische staf, materiaalman, …) te zijn. De meerderheid van de daders is mannelijk, ouder dan het slachtoffer en hiërarchisch hoger geplaatst in de organisatie.

Mythe 5: Als je ze niet hebt aangeraakt, heb je niets misdaan

Fout! Seksueel grensoverschrijdend gedrag is elke vorm van seksueel gedrag of seksuele toenadering, in verbale, non-verbale of fysieke zin, opzettelijk of onopzettelijk, die door de persoon die het ondergaat als ongewenst of gedwongen ervaren wordt. Het kan dus gaan om seksueel getinte opmerkingen tot zwaardere vormen zoals aanranding of verkrachting. Maar ook om het (ongewenst) verspreiden van pornografische teksten of naaktfoto’s via sociale media. De grens van aanvaardbare opmerkingen ligt bij iedere persoon anders. Een leuke tool om die persoonlijke grenzen te bespreken is de FlirterTwister van Sensoa, het Vlaams expertisecentrum voor seksuele gezondheid.  

Mythe 6: Het gebeurt altijd stiekem

Fout! Collega-coaches of medesporters kijken soms weg van het seksueel grensoverschrijdend gedrag en geven op die manier impliciet de boodschap dat het ok is. Dat proces wordt “bystanding” genoemd. Als de cultuur binnen een sportvereniging seksueel grensoverschrijdend gedrag toelaat, is het voor een enkeling heel moeilijk om te reageren. Het taboe om erover te spreken houdt het seksueel grensoverschrijdend gedrag mee in stand. 
De sport is dus gebaat bij een open cultuur, waarin onderling corrigerend optreden tegen kleine en grote grensoverschrijdingen, begaan door sporters of begeleiders, als normaal en zelfs gewenst ervaren wordt. Zowel aanvaardbaar als onaanvaardbaar seksueel gedrag moet bespreekbaar zijn.

Mythe 7: Elk slachtoffer van seksueel misbruik is levenslang getraumatiseerd

Fout! Mensen kunnen heel verschillend reageren op een trauma zoals seksueel misbruik. Sommigen ontwikkelen een post-traumatische stress stoornis, terwijl anderen slechts een vage herinnering aan misbruik uit het verleden hebben. Veel hangt af van de aard van het misbruik, de duur, de emoties die ervaren werden, de mate waarin er geweld met het misbruik gepaard ging, en hoe je als slachtoffer nadien werd opgevangen of ondersteund.

Mythe 8: Als je een gedragscode hebt, ben je in orde

Fout! Het is niet omdat je een gedragscode op papier hebt staan, dat deze ook effectief nageleefd wordt. Al te vaak gaan bestuurders er van uit dat de gedragscode ook gevolgd wordt, of ze denken dat alles in orde is zodat er niet over gepraat moet worden. De valkuil is dat er zodanig wordt gefocust op procedures en standaarden, dat er niet geluisterd wordt naar de beleving en ervaring van de sporters.

Mythe 9: Je kunt er best over zwijgen

Fout! Ook al is seksueel grensoverschrijdend gedrag geen evident thema om te bespreken binnen een sportvereniging, het is van groot belang. Bestuurders zijn soms geneigd om incidenten in de doofpot te stoppen, bang voor het imago van de club en in de hoop (of veronderstelling) dat het zich niet zal herhalen. Het behoud van een (top)coach blijkt jammer genoeg soms meer waard dan het welzijn van de sporters.

Mythe 10: Dat is mijn probleem niet

Fout! Een sportvereniging kan nooit 100% garanderen dat seksueel grensoverschrijdend gedrag niet zal voorkomen. Maar een club heeft wel heel wat mogelijkheden en tools om samen met sporters, ouders en bestuurders aan de slag te gaan (in Vlaanderen bv. het vlaggensysteem van Sport met grenzen; in Nederland het stappenplan uit de Toolkit Beleid Seksuele Intimidatie voor sportverenigingen). Pas door seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar te maken, kan een ethisch verantwoord en positief klimaat binnen de sportclub ontstaan waar iedereen (beter) kan aangeven waar zijn/haar grenzen liggen.

Nog op zoek naar een kerstcadeau?

De tien mythes in het boek van Tine Vertommen zijn wetenschappelijk heel uitgebreid onderbouwd. Maar het zijn vooral de vele persoonlijke getuigenissen die hard aankomen en blijven nazinderen. Dit was ook het geval met de Pano-reportageVuil Spel” van een tweetal jaar geleden, waarbij drie slachtoffers van seksueel grensoverschrijdend gedrag voor het eerst openlijk hun verhaal deden. Getuigenissen die door merg en been gaan.

Om die reden noemt Frank Van Laeken, columnist bij Sporta Magazine het boek “Ongelijk spel” “misschien wel het belangrijkste sportboek dat dit jaar zal verschijnen. Veel nuttiger dan een snel bijeengeharkte hagiografie. Veel noodzakelijker dan een portie nostalgie op papier. Veel te relevant om ergens in een hoekje van de boekenwinkel verstopt te zitten”. Nog op zoek naar een maatschappelijk relevant boek als kerstcadeau?

Vertommen, T. (2019). Ongelijk Spel. Seksueel geweld in de kinder- en jeugdsport. VUB Press. ISBN 978 90 571 8855 8. €19,95.

Meer lezen?

ICES

Allesoversport.nl